Διαταραχές λήψης τροφής σε παιδιά και εφήβους – (Weekend Express , 2010)

Οι διατροφικές διαταραχές μπορούν να θεωρηθούν σαν την νέα μάστιγα της εποχής, καθώς πριν από αυτήν προηγείται ο αλκοολισμός, η χρήση ναρκωτικών ουσιών, και άλλες παρόμοιες αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές.Οι διαταραχές της θρέψης χαρακτηρίζονται από διατάραξη της σχέσης μεταξύ της διατροφικής πρόσληψης και της εικόνας του σώματος, οδηγώντας σε συχνά επακόλουθα προβλήματα υγείας. Αν και οι διαταραχές της θρέψης συναντώνται κυρίως σε εφήβους και στους νεαρούς ενήλικες, παρουσιάζονται με αυξανόμενη συχνότητα στα παιδιά και στους προεφήβους. Οι διαταραχές της θρέψης αποτελούν το τρίτο συχνότερο χρόνιο νόσημα στους εφήβους, μετά την παχυσαρκία και το άσθμα. Η ανορεξία εκτιμάται ότι εμφανίζεται σε ποσοστό

Το ποσοστό θνησιμότητας που σχετίζεται με τη ψυχογενή ανορεξία σε γυναίκες ηλικίας 15-24 ετών είναι δώδεκα φορές υψηλότερο από το ποσοστό θνησιμότητας όλων των υπόλοιπων αιτιών θανάτου. Τέλος σύμφωνα με μελέτη του πανεπιστήμιου Flinders της Νότιας Αυστραλίας, το 2006, σε κορίτσια ηλικίας 5-7 ετών, το 28.6% των πεντάχρονων κοριτσιών ήθελε να χάσει βάρος και αυτό το ποσοστό έφτανε το 71% στην ηλικία των 7 ετών.

Το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (DSM IV) αναφέρει λεπτομερώς τους περισσότερους τυπικούς ορισμούς των διαταραχών της θρέψης: νευρογενής ανορεξία (στερητικός και βουλιμικός/καθαρτικός τύπος), νευρογενής βουλιμία και μη καθορισμένη (NOS: not otherwise specified) διαταραχή της θρέψης.2  Τα χαρακτηριστικά των παραπάνω διαταραχών θρέψης φαίνονται στους Πίνακες Ι-ΙΙΙ.

Πίνακας Ι: Νευρογενής Ανορεξία (DSMIV)

  • Άρνηση του ατόμου να διατηρήσει το βάρος του σώματος του στο επίπεδο του ελαχίστου φυσιολογικού (<85%).
  • Έντονος φόβος πάχους.
  • Διαταραχή του τρόπου με τον οποίο βιώνεται τ βάρος και το σχήμα του σώματος, υπέρμετρη επίδραση του βάρους ή σχήματος του σώματος στην αυτοαξιολόγηση ή άρνησης της σοβαρότητας του υπάρχοντος χαμηλού σωματικού βάρους.
  • Αμηνόρροια (απουσία τριών διαδοχικών κύκλων ή αν εμφανίζεται μόνο μετά τη χορήγηση ορμονών όπως τα οιστρογόνα).
  • Ιδιαίτεροι τύποι: περιοριστικός (μη συστηματική παρουσία βουλιμικών επεισοδίων ή καθαρτικής συμπεριφοράς) και βουλιμικός/ καθαρτικός τύπος (συστηματική παρουσία βουλιμικών επεισοδίων ή καθαρτικής συμπεριφοράς).

Πίνακας ΙΙ: Νευρογενής Βουλιμία (DSMIV)

  • Επαναλαμβανόμενα βουλιμικά επεισόδια (Binge Eating Episode) τα οποία χαρακτηρίζονται από:
  • Κατανάλωση σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα μεγάλης ποσότητας τροφής , η οποία είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή που θα μπορούσε να καταναλώσει φυσιολογικά ένα άτομο  στο ίδιο χρονικό διάστημα και κάτω από παρόμοιες συνθήκες.
  • Αίσθηση απώλεια ελέγχου της κατανάλωσης τροφής κατά τη διάρκεια των επεισοδίων.
  • Επαναλαμβανόμενη ακατάλληλη προσαρμοστική συμπεριφορά προκειμένου να παρεμποδιστεί η αύξηση του βάρους (εμετοί, κατάχρηση διουρητικών, κλυσμάτων ή άλλων φαρμακευτικών ουσιών, νηστεία, υπερβολική σωματική δραστηριότητα)
  • Τα βουλιμικά επεισόδια και οι προσαρμοστικές συμπεριφορές συμβαίνουν και τα δυο, κατά μέσο όρο, τουλάχιστον 2 φορές την εβδομάδα για 3 μήνες.
  • Η αυτοαξιολόγηση επηρεάζεται υπέρμετρα από το βάρος & το σχήμα του σώματος.
  • Η διαταραχή δεν παρουσιάζεται αποκλειστικά κατά τη διάρκεια επεισοδίων νευρογενούς ανορεξίας.
  • Ιδιαίτεροι τύποι: Α. περιοριστικός (μη συστηματική παρουσία βουλιμικών επεισοδίων ή καθαρτικής συμπεριφοράς) και Β. βουλιμικός/ καθαρτικός τύπος (συστηματική παρουσία βουλιμικών επεισοδίων ή καθαρτικής συμπεριφοράς).

Πίνακας ΙΙΙ: Διαταραχή Επεισοδίων Υπερφαγίας/Αδηφαγίας (DSMIV)

  • Επαναλαμβανόμενα βουλιμικά επεισόδια (Binge Eating Episode) τα οποία χαρακτηρίζονται από:
  • Κατανάλωση σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα μεγάλης ποσότητας τροφής , η οποία είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή που θα μπορούσε να καταναλώσει φυσιολογικά ένα άτομο στο ίδιο χρονικό διάστημα και κάτω από παρόμοιες συνθήκες.
  • Αίσθηση απώλεια ελέγχου της κατανάλωσης τροφής κατά τη διάρκεια των επεισοδίων.
  • Τα επεισόδια αδηφαγίας σχετίζονται με 3 τουλάχιστον από τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:
  • Το άτομο τρωει πιο γρήγορά από το συνηθισμένο ρυθμό κατανάλωσης γεύματος.
  • Το άτομο τρωει μέχρι να νιώσει δυσφορία.
  • Το άτομο τρωει μεγάλες ποσότητες φαγητού ενώ δεν πεινάει.
  • Το άτομο τρωει μόνο του γιατί νιώθει αμήχανα ως προς την ποσότητα του φαγητού που καταναλώνει.
  • Το άτομο αισθάνεται αηδία για τον εαυτό του, κατάθλιψη ή μεγάλες ενοχές μετά το επεισόδιο αδηφαγίας.
  • Υπάρχει έντονη δυσφορία μετά το επεισόδιο αδηφαγίας.
  • Τα επεισόδια αδηφαγίας συμβαίνουν κατά μέσο όρο, τουλάχιστον 2 φορές την εβδομάδα για 6 μήνες.

Οι επιπλοκές των ανωτέρω καταστάσεων συχνά οδηγούν στην εισαγωγή του ασθενή στο νοσοκομείο. Η ακολουθία των οργανικών επιπλοκών είναι δυνατόν να έχει επιπτώσεις στα κύρια οργανικά συστήματα και περιλαμβάνει καρδιακή αστάθεια, διαταραχή της ηλεκτρολυτικής ισορροπίας, ενδοκρινή δυσλειτουργία και αδυναμία σκελετικού συστήματος (Πίνακας IV).

Πίνακας ΙV: Ιατρικές Διαταραχές των Διαταραχών της Θρέψης.

Καρδιαγγειακές

Βραδυκαρδία, ορθοστατική υπόταση, καρδιομυοπάθεια ipecac, γενετική καρδιακή ανεπάρκεια.

Διαταραχές Ηλεκτρολυτών και Υγρών

Υπονατριαιμία, υποκαλιαιμία, υποχλωραιμική αλκάλωση, αυξημένα επίπεδα BUN, αδυναμία συγκέντρωση ούρων, κετονουρία.

Γαστρεντερικές

Παρωτιδική υπερτροφία, δυσκοιλιότητα, καθυστέρηση της κένωσης του στομάχου, οισοφαγίτιδα, MalloryWeiss δάκρυα.

Νευρολογικές

Μυοπάθεια, περιφερική νευροπάθεια, κορτικοειδής ατροφία.

Δερματολογικές

Ακροκυάνωση, κίτρινο ξηρό δέρμα, εύθραστο τρίχωμα και νύχια, εμφάνιση χνουδιού, απώλεια μαλλιών, σημάδι Russell.

Ενδοκρινικές

Καθυστέρηση της ανάπτυξης και χαμηλό ύψος, καθυστέρηση εφηβείας, αμηνόρροια, σύνδρομο χαμηλής Τ3, υπερκορτιζολισμός.

Αιματολογικές

Καταστολή του μυελού των οστών, χαμηλός ρυθμός καθίζησης, διαταραχή της κυτταρικής ανοσίας.

Σκελετικές

Οστεοπενία, κατάγματα, διάβρωση των δοντιών και της αδαμαντίνης.

Σε βαρείες καταστάσεις, έχει αναφερθεί αιφνίδιος θάνατος από ανακοπή της καρδιάς και του συνδρόμου απανασίτισης. Το σύνδρομο επανασίτισης αφορά τη βαρεία εξωκυττάρια υποφωσφαταιμία καθώς ο οργανισμός με την απανασίτιση παύει να καταβολίζει μύες και λίπος και αρχίζει να χρησιμοποιεί υδατάνθρακες. Το γεγονός αυτό οδηγεί σε μείωση των επιπέδων ΑΤΡ και κατ’ επέκταση σε καρδιακή και αναπνευστική ανεπάρκεια.5

Άλλες διαταραχές πρόσληψης τροφής

Επιλεκτική Πρόσληψη Τροφής.

  • Περιορισμός της διαιτητικής πρόσληψης σε πολύ συγκεκριμένα αγαπημένα τρόφιμα (π.χ. για τουλάχιστον 2 χρόνια).
  • Τις περισσότερες φορές τρωνε 5-6 διαφορετικά φαγητά με συγκεκριμένο τρόπο μαγειρέματος ή συγκεκριμένης εταιρείας.
  • Απροθυμία να δοκιμάσουν νέα τρόφιμα.
  • Απουσία παθολογικών ενασχολήσεων με το βάρος ή/και το σχήμα του σώματος.
  • Το βάρος μπορεί να είναι υψηλό, χαμηλό ή φυσιολογικό για την ηλικία.

Περιορισμένη Πρόσληψη Τροφής.

  • Τρωει ποσότητες μικρότερες από αυτές που απαιτούνται για την ηλικία
  • Το διαιτολόγιο είναι φυσιολογικό στη σύσταση αλλά όχι στην ποσότητα.
  • Απουσία παθολογικών ενασχολήσεων με το βάρος ή/και το σχήμα του σώματος.
  • Το βάρος μπορεί να είναι υψηλό, χαμηλό ή φυσιολογικό για την ηλικία.

Γενική Άρνηση Τροφής.

  • Η άρνηση είναι επεισοδιακή ή περιστασιακή.
  • Απουσία παθολογικών ενασχολήσεων με το βάρος ή/και το σχήμα του σώματος.
  • Το βάρος μπορεί να είναι υψηλό, χαμηλό ή φυσιολογικό για την ηλικία.

PICA6

Αποτελεί μια σπάνια διατροφική διαταραχή, το όνομα της οποίας προέρχεται από το αντίστοιχο λατινικό όνομα για ένα είδος καρακάξας, το οποίο χαρακτηρίζεται από ασυνήθιστες και αδιάκριτες διατροφικές συνήθειες, κυρίως λόγω περιέργειας. Η διαταραχή PICA είναι γνωστή από παλιά, την εποχή των Ελλήνων φιλοσόφων Αριστοτέλη και Ιπποκράτη.

Κατά τη διαταραχή PICA παρατηρείται μια συνεχής κατανάλωση μη θρεπτικών και βρώσιμων ουσιών, για μια περίοδο τουλάχιστον ενός μήνα και σε μια ηλικία όπου η συμπεριφορά του ατόμου βρίσκεται σε ανάπτυξη και συνεπώς κρίνεται ανίκανη να αντιμετωπίσει, να κατανοήσει και να ανταποκριθεί σε τέτοιου είδους καταστάσεις (π.χ. ηλικία >18-24 μηνών ). Οι συνήθειες μη θρεπτικές και εδώδιμες ουσίες που καταναλώνονται κατά τη διάρκεια αυτής της διαταραχής μπορεί να είναι: άργιλος, πηλός, άμμος, τρίχες, πέτρες, χαλίκια, νύχια, ρινικά εκκρίματα, μόλυβδος, κόλλες αμύλου, βολβοί, άνθη, απομεινάρια τσιγάρων.

Το PICA αποτελεί σοβαρό πρόβλημα συμπεριφοράς. Παρατηρείται σε όλο τον κόσμο, σε διάφορες κοινωνίες και πολιτισμούς, στα δυο φύλα και σε όλες τις ηλικίες. Πιο συχνά παρατηρείται στα παιδιά, όπου και τερματίζεται συνήθως με την πάροδο της ηλικίας. Στις έγκυες γυναίκες, το PICA περιορίζεται συνήθως στην περίοδο της εγκυμοσύνης. Ωστόσο, σε μερικούς ενήλικες, ιδιαίτερα εκείνους με νοητικά προβλήματα (π.χ. νοητική υστέρηση), η διαταραχή μπορεί να συνεχιστεί για χρόνια. Η διαταραχή PICA, πολλές φορές αναγνωρίζεται κάτω από τις ονομασίες γεωφαγία, παγοφαγία ή και αμυλοφαγία. Συγκεκριμένη αιτιολογία εμφάνισης της διαταραχής δεν υφίσταται, ωστόσο πολυάριθμες υποθέσεις έχουν διατυπωθεί να εξηγήσουν το φαινόμενο, επικαλούμενες ψυχολογικά αίτια μέχρι καθαρά βιοχημικά αίτια. Πολιτισμικοί, κοινωνικοοικονομικοί, οργανικοί καθώς επίσης και ψυχοδυναμικοί παράγοντες έχουν ενοχοποιηθεί. Οι συνήθεις παρενέργειες και κίνδυνοι που κρύβονται πίσω από την διαταραχή ποικίλουν πάρα πολύ και έχουν άμεση σχέση με τις ουσίες και την ποσότητα που καταναλώνονται κάθε φορά. Συνήθης και επικίνδυνη παρενέργεια αποτελεί η δηλητηρίαση, η οποία προέρχεται έπειτα από κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων μη θρεπτικών ουσιών (π.χ. μόλυβδος). Συγκεκριμένες βιοχημικές εξετάσεις που μπορεί να δώσουν διάγνωση για τη διαταραχή PICA, δεν υφίστανται. Παρόλα αυτά, αρκετές βιοχημικές εξετάσεις μπορεί να φανούν χρήσιμες, καθώς το PICA έχει συσχετιστεί συχνά με μη φυσιολογικά ευρήματα ορού πλάσματος. Δεν υπάρχει συγκεκριμένη μέθοδος πρόληψη και θεραπείας του PICA. Οι διάφορες θεραπείες εστιάζονται βασικά στο ψυχολογικό, περιβαλλοντολογικό, οικογενειακό τομέα καθώς επίσης και στον τρόπο συμπεριφοράς του ατόμου. Σημαντική βοήθεια μπορεί να προσφέρουν εναλλακτικές μέθοδοι ψυχοθεραπείας όπως: συμβουλευτική, υποστηρικτική ψυχοθεραπεία, ψυχανάλυση, ομαδική ψυχοθεραπεία.

Ενδείξεις για μη ειδικούς για την αναγνώριση προβληματικής διαιτητικής συμπεριφοράς.

  • Έντονη ενασχόληση με το βάρος του σώματος.
  • Η υπερβολική ενασχόληση με τη γυμναστική, πέρα από το καθορισμένο πρόγραμμα.
  • Ενοχές με το φαγητό.
  • Η υπερβολική ενασχόληση με τις τροφές, τη διατροφή, τις συνταγές, τη μαγειρική.
  •  O περίεργος χειρισμός των τροφών (π.χ. τεμαχισμός των τροφών).
  • Η απότομη απώλεια βάρους.
  • Η δυσαρέσκεια με κάθε σχόλιο που έχει να κάνει με το βάρος.
  • Η εμμονή με τις δίαιτες.
  • Χρήση σκευασμάτων για μείωση του σωματικού βάρους.
  • Αποφυγή πρόσληψης τροφής «δημοσίως».
  • Η αδυναμία του παιδιού να κατανοήσει τη κατάστασή του και η εντύπωση ότι χρειάζεται να χάσει και άλλα κιλά.
  • Η αμηνόρροια στις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας.

Πότε και γιατί εμφανίζεται η νόσος;

Oι ειδικοί δεν είναι απολύτως βέβαιοι για τους λόγους για τους οποίους προκύπτουν οι διατροφικές διαταραχές, που θεωρούνται πολυπαραγοντικές ασθένειες. Εικάζεται ότι παίζουν κάποιο ρόλο:

  • Η κληρονομικότητα: Oι συγγενείς πρώτου βαθμού ανορεξικών ή βουλιμικών ασθενών έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να παρουσιάσουν και οι ίδιοι διαταραχή στην πρόσληψη της τροφής.
  • Oι αρχές της οικογένειας: Για παράδειγμα, μπορεί να προκύψει σε παιδιά που προέρχονται από οικογένειες με εμμονές στην υγιεινή διατροφή (ορθορεξία).
  • Τα προβλήματα στην οικογένεια: Όπως κακοποίηση των παιδιών, ενδοοικογενειακές συγκρούσεις, διαζύγια κ.ά.
  • Τα πρότυπα της κοινωνίας: Τα πρότυπα που συνήθως προβάλλονται από τα ΜΜΕ συσχετίζουν την ομορφιά και την επιτυχία με την εμφάνιση και κυρίως με ένα λεπτό και ελκυστικό σώμα.
  • «Προβληματική» προσωπικότητα: Υπάρχουν και στοιχεία της προσωπικότητας που μπορεί να «ωθήσουν» κάποιον στην ανορεξία, όπως το να είναι εσωστρεφής, τελειοθηρικός, να έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση, να νιώθει ότι δεν μπορεί να ελέγξει τη ζωή του, να έχει άγχος, συναισθηματική αστάθεια κ.ά.
  • Το βάρος: Οι ειδικοί εξηγούν ότι είναι συνηθέστερο να παρουσιάζεται στα αδύνατα παιδιά παρά στα παχύσαρκα.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  1. The Society for Adolescent Medicine. Eating disorders in adolescence: a position paper of the society for adolescent medicine. J Adolesc Health 1995;3(16):476-80.
  2. American Psychiatric Association. Diagnostic and statistical manual of mental disorder, 4th ed. Washington (DC): American Psychiatric Association; 1994.
  3. Mitchel et al., Managing medical complications. In: Garner D., Gafrinkel P., Handbook of treatment for eating disorders. 2nd ed. New York: The Gilford Press; 1997.
  4. Fisher M., et al., Eating disorders in adolescence: a background paper. J Adolesc Health 1995;3(16):420-37.
  5. Solomon S., et al., The refeeding syndrome: a review. J Parenteral Enteral Nutr 1990;14(1):90-7.
  6. http://www.eating-disorder.com/Eating-Treatment/Eating-Disorders/pica.htm

Διαιτολογική Μονάδα Dietnet
Μπαλαμώτη Δ. Χριστίνα
Κλινική Διαιτολόγος- Διατροφολόγος
Αριστούχος Χαροκοπείου Πανεπιστημίου Αθηνών

Leave a Reply

Your email address will not be published.

You may use these <abbr title="HyperText Markup Language">HTML</abbr> tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

*